Đền Cửa Ông là một trong những di tích lịch sử – văn hóa nổi tiếng của tỉnh Quảng Ninh, nơi thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng cùng nhiều nhân vật thời nhà Trần. Đền còn là địa điểm tổ chức Lễ hội đền Cửa Ông hằng năm, thu hút hàng ngàn du khách và người dân tham gia. Hãy cùng khám phá đền Cửa Ông qua bài viết sau đây.
Xem thêm: Top 9 ngôi chùa linh thiêng tại Quảng Ninh
Lịch sử của đền Cửa Ông
Đền Cửa Ông tọa lạc tại phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh, là một di tích tâm linh thiêng liêng với lịch sử hình thành khoảng 700 năm, bắt nguồn từ thời nhà Trần. Ban đầu, nơi đây là Miếu Hoàng Tiết Chế, được dựng lên để tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc Hoàng Cần – người đã có công lớn trong việc bảo vệ vùng đất Đông Bắc. Với tài năng xuất chúng trong nội chính và ngoại giao, Hoàng Cần được triều đình phong danh hiệu Khâm Sai Đông Đạo Tiết Chế, một chức vụ quan trọng thời bấy giờ.
Đến đầu thế kỷ XX, miếu được nâng cấp thành Đền Cửa Ông, trở thành nơi thờ tự chính Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng – được tôn kính với danh xưng Đức Ông Đệ Tam. Ông là con trai thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và Thiên Thành Công Chúa, đồng thời là một danh tướng lỗi lạc trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Được triều đình nhà Trần giao trọng trách trấn giữ vùng Đông Bắc, gọi là “Cửa Suốt” (nay thuộc Quảng Ninh), Trần Quốc Tảng đã lập nhiều chiến công hiển hách, góp phần vào những chiến thắng vang dội như Bạch Đằng, Vạn Kiếp, bảo vệ vững chắc bờ cõi đất nước. Sau khi ông qua đời vào năm 1313, người dân bản địa lập một am nhỏ để tưởng nhớ. Trải qua thời gian, nhờ sự đóng góp của nhân dân địa phương và các vùng lân cận, ngôi đền dần được xây dựng khang trang như ngày nay.
Tính từ năm 1313 đến nay, đền Cửa Ông đã tồn tại hơn 711 năm. Sự quan tâm của Bộ Văn hóa, Sở Văn hóa, cùng các lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh và địa phương đã giúp công tác tôn tạo, bảo tồn được duy trì thường xuyên, gìn giữ những giá trị văn hóa phi vật thể quý báu. Ngoài Trần Quốc Tảng và Hoàng Cần, đền còn thờ nhiều nhân vật lịch sử tiêu biểu như Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, Trần Khánh Dư, Trần Nhật Duật, Trần Quang Khải, cùng Bà Chúa Thượng Ngàn, làm nổi bật ý nghĩa tâm linh và lịch sử của di tích.
Địa thế đền Cửa Ông
Ngày nay, đền Cửa Ông không chỉ là nơi thờ tự mà còn là điểm đến thu hút đông đảo du khách thập phương, đặc biệt trong các dịp lễ hội. Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận lễ hội đền Cửa Ông là Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia, khẳng định giá trị sâu sắc của nơi này. Đến cuối năm 2017, Chính phủ xếp hạng đền Cửa Ông là Di tích Quốc gia Đặc biệt, ghi nhận tầm quan trọng của công trình trong việc tôn vinh những bậc anh hùng đã hy sinh vì dân tộc. Từ một am nhỏ cách đây hơn bảy thế kỷ, đền Cửa Ông đã trở thành biểu tượng uy nghi, lưu giữ ký ức hào hùng và lòng biết ơn sâu sắc của người dân Việt Nam.
Các công trình kiến trúc trong khuôn viên đền Cửa Ông
Quần thể đền Cửa Ông là một công trình kiến trúc độc đáo, tọa lạc trên một quả đồi hướng ra vịnh Bái Tử Long, nơi hội tụ giữa núi non hùng vĩ và biển cả bao la, mang đến vẻ đẹp uy nghi và linh thiêng đặc trưng của vùng Đông Bắc Việt Nam. Khu di tích được chia thành ba khu vực chính: Đền Thượng, Đền Trung và Đền Hạ, cùng các công trình phụ trợ như Miếu Hoàng Tiết Chế, Miếu Bà Chúa Thượng Ngàn, đền Quan Châu, nhà sắp lễ, hóa sớ và một ngôi chùa nhỏ. Sự bố trí phân cấp từ thấp lên cao tạo nên một trục kiến trúc hài hòa, dẫn dắt người chiêm bái qua từng không gian tâm linh đầy ý nghĩa.
1. Đền Thượng
Nằm ở vị trí cao nhất trong khuôn viên, là nơi thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng – con trai thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và Thiên Thành Công Chúa. Ông là danh tướng xuất sắc thời Trần, có công trấn giữ vùng Hải Ninh – An Bang (nay thuộc Quảng Ninh), góp phần quan trọng vào các chiến thắng lịch sử như Bạch Đằng, Vạn Kiếp trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông.
Đền thượng Cửa Ông
Đền được xây theo hình chữ Công với ba gian bái đường, bên trong đặt hơn 30 pho tượng lớn nhỏ sắp xếp thành 10 hàng ngang, trong đó 23 pho đã được xác định danh tính là các nhân thần như gia quyến và cận thần của Trần Quốc Tảng. Phía sau đền là lăng mộ của ông, tôn thêm vẻ trang nghiêm. Bên trái Đền Thượng (nhìn từ dưới lên) là đền Quan Châu, nhà sắp lễ và hóa sớ; bên phải là một ngôi chùa thờ Thích Ca Mâu Ni, các chức sắc nhà Phật, thiên đình, và đặc biệt có Tuệ Trung Thượng Sĩ – một nét kiến trúc giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo.
2. Đền Trung
Tọa lạc ở lưng chừng đồi, trên dãy núi Cẩm Sơn, với phía trước là Biển Đông. Nơi đây thờ Khâm Sai Đông Đạo Tiết Chế Hoàng Cần – vị anh hùng bảo vệ vùng đất Đông Bắc thời Trần. Ngoài ra, đền còn là nơi tôn vinh Sơn Thần và Thủy Thần, những vị thần được người dân vùng cửa biển và tàu bè qua lại cầu mong phù trợ, thể hiện sự gắn bó giữa con người và thiên nhiên trong đời sống tâm linh.
Đền Trung – nối giữa Đền Thượng và Đền Hạ
3. Đền Hạ
Nằm ở vị trí thấp nhất trên ngọn đồi, hướng ra vịnh Bái Tử Long, được xây dựng lại sau chiến tranh trên nền cũ với kết cấu hình chữ Nhị, gồm sáu gian chia thành hai phần: bái đường và hậu cung. Cổng đền khắc dòng chữ “Bồng lai tiên cảnh”, biểu tượng cho chốn an nhiên của các vị thần. Đây là nơi thờ phủ đạo Mẫu, nổi bật với Trung Thiên Long Mẫu – một thủy thần quan trọng, cùng Vân Hương Thánh Mẫu, các Mẫu Thượng Thiên, Thượng Ngàn, Thoải, và các ông Hoàng như Hoàng Bơ, Hoàng Bảy, Hoàng Mười. Gần đó còn có các đền quan như Tuần Tranh, Chánh và Giám sát, tạo thành một cụm kiến trúc phong phú. Đền Hạ còn lưu giữ nhiều di vật quý giá, tiêu biểu như đạo sắc phong phụng và tôn thần từ thời vua Khải Định, tăng thêm giá trị lịch sử và nghệ thuật.
Đền Hạ nơi thờ Mẫu tọa lạc dưới bóng đa cổ kính
Trong hai cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc, Đại đội tự vệ Nhà sàng Cửa Ông đã xây dựng hầm chỉ huy và trận địa pháo cao xạ 37 ly trên quả đồi cao 35m cạnh Đền Hạ để bảo vệ khu vực. Tuy nhiên, Đền Hạ và Đền Trung bị máy bay Mỹ ném bom phá hủy hoàn toàn, chỉ Đền Thượng trụ vững. Đến đầu thế kỷ XX, thời Pháp thuộc, nhờ kỹ thuật xây dựng hiện đại và sự gia tăng dân cư, đền được tái thiết kiên cố bằng gạch ngói. Hiện nay, khu di tích lưu giữ 34 pho tượng được các nghệ nhân chạm khắc tinh xảo, mang tư thế ngồi trong ngai khám, thể hiện trình độ nghệ thuật cao và làm sống động không gian thờ tự. Với cảnh quan tuyệt đẹp và bố cục kiến trúc độc đáo, đền Cửa Ông không chỉ là chốn linh thiêng mà còn là một tuyệt tác văn hóa – nghệ thuật của Quảng Ninh.
Văn hóa và lễ hội tại đền Cửa Ông
Đền Cửa Ông không chỉ là một di tích lịch sử – tâm linh nổi bật của vùng Đông Bắc mà còn là trung tâm văn hóa và tín ngưỡng sâu sắc của người dân Quảng Ninh. Mang giá trị văn hóa phi vật thể quý báu, nơi đây là biểu tượng của lòng biết ơn đối với các bậc nhân thần thời Trần, những người đã hy sinh bảo vệ giang san. Hàng năm, đền thu hút đông đảo du khách thập phương đến chiêm bái, cầu bình an và tham gia các lễ hội truyền thống đầy ý nghĩa.
Văn hóa tâm linh
Đền Cửa Ông gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ – một nét văn hóa đặc trưng của người Việt, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019. Tại khu vực Đền Hạ, phủ đạo Mẫu được tôn vinh qua việc thờ Trung Thiên Long Mẫu – vị thủy thần quan trọng, cùng các Mẫu Thượng Thiên, Thượng Ngàn, Thoải và các ông Hoàng như Hoàng Bơ, Hoàng Bảy, Hoàng Mười. Tín ngưỡng này phản ánh sự kết nối giữa con người và thiên nhiên, đồng thời chứa đựng triết lý sâu sắc, hướng tới những giá trị chân, thiện, mỹ. Ban Quản lý nhấn mạnh rằng đây không phải mê tín dị đoan mà là truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tôn vinh cội nguồn và công lao của các anh hùng dân tộc. Giá trị ấy được truyền tải qua hình ảnh trực quan, loa phát thanh và các hoạt động tuyên truyền, giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa tâm linh nơi đây.
Lễ hội đặc sắc
Lễ hội đền Cửa Ông diễn ra hai lần mỗi năm, vào tháng Hai và tháng Tám âm lịch, với hai sự kiện chính được tổ chức long trọng. Lễ hội tháng Hai, thường bắt đầu từ ngày mùng 2 đến ngày mùng 10, là dịp chính, thu hút hàng chục nghìn lượt khách. Lễ hội tháng Tám, diễn ra quanh ngày rằm (15/8 âm lịch), mang ý nghĩa cầu an và tưởng nhớ. Được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia năm 2016, lễ hội kết hợp hài hòa giữa phần lễ và phần hội, đậm chất văn hóa dân gian.
Phần lễ được thực hiện trang nghiêm theo nghi thức Thọ Mai Gia Lễ, với đội tế nam và tế nữ dâng hương, xin rước bài vị Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng đi vi hành quanh phường Cửa Ông. Trên suốt chặng đường, người dân bày lễ vật như xôi, gà, bánh kẹo, oản để kính dâng, thể hiện lòng thành kính và tinh thần tri ân tổ tiên. Nghi thức vi hành không chỉ tưởng nhớ công lao của Đức Ông mà còn gửi gắm niềm tin về sự phát triển phồn vinh của đất nước ngày nay.
Phần hội mang không khí rộn ràng với các trò chơi dân gian đặc trưng vùng Đông Bắc như đua thuyền, bịt mắt đập niêu, kéo co và cờ người – trò chơi thể hiện trí tuệ và sự khéo léo. Những hoạt động này tạo niềm vui, phấn khởi cho du khách, đồng thời giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống. Khuôn viên đền, với công viên ven biển rực rỡ hoa hồng và hàng hoa ban, anh đào, diệp anh đào khoe sắc, càng làm tăng sức hút của lễ hội, đặc biệt vào dịp đầu xuân.
Công tác quản lý và bảo tồn
Ban Quản lý di tích đền Cửa Ông luôn chú trọng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Đội bảo vệ chuyên nghiệp, được đào tạo bởi Bộ Công an, đảm bảo an ninh trật tự, tránh tình trạng chèo kéo hay mất cắp, kể cả trong mùa lễ hội đông đúc. Hàng tuần vào thứ Hai và hàng tháng, Ban Quản lý tổ chức giao ban để chuẩn bị kỹ lưỡng, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho du khách tham quan, chiêm bái. Những nỗ lực này không chỉ giữ gìn sự trang nghiêm mà còn lan tỏa hình ảnh đẹp của đền đến trong nước và kiều bào nước ngoài, khơi dậy tình yêu quê hương và niềm tự hào về truyền thống dân tộc.
Với sự giao thoa giữa tín ngưỡng, lễ hội và cảnh quan thiên nhiên hữu tình, văn hóa tại đền Cửa Ông để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng du khách. Đây là nơi tôn vinh quá khứ hào hùng và tiếp nối những giá trị văn hóa trường tồn qua hàng thế kỷ.
